معادله ی چند همسری (آیا هر امر مباحی را باید ترویج کرد؟)
۱۷ آبان ۱۳۹۸ \\ اجتماعی, کلی, مقالات \\ بدون دیدگاه

احسان امینی ، کارشناسی ارشد حقوق عمومی طی یادداشتی نوشت:

گاه با تکیه بر محاسبات خطا  پیام های آشفته ی به سوی جامعه مخابره می شود که جز فعال شدن گسل های اعتقادی و اجتماعی حاصلی در بر ندارد.

طرح مقوله چند همسری ، تلاش در جهت وجاهت بخشی به آن و ترغیب و تشویقی که تا برگزاری کارگاه آموزشی برای مهارت افزایی به” خانواده های چند همسری”  پیش می رود از نمونه این خطاهای محاسباتی است.

معلوم نیست بر اساس کدام تحلیل و  بر چه مبنایی مقوله ی چند همسری به عنوان  معضل و مساله امروز جامعه مطرح می شود، درست زمانی که در حوزه نهاد خانواده با معضلات به مراتب حادتری مواجه هستیم.

پرونده های مرتبط با مهریه، طلاق ، حضانت  و سایر دعاوی ناشی از اختلافات خانوادگی امروز حجم زیادی از دعاوی حقوقی را در محاکم دادگستری به خود اختصاص داده و روز به روز رو به تزاید است  ، با وجود افزایش “جمعیت در سن ازدواج ” شاهد کاهش آمار  ازدواج و افزایش آمار طلاق هستیم‌. به نحوی که در سال ۱۳۸۷ به ازای هر ۸ ازدواج یک طلاق داشتیم که در سال ۱۳۹۷ از هر ۳ ازدواج یک ازدواج به طلاق منجر `شده است، در۶ ماهه نخست سال ۹۸ نیز  آمار ازدواج و طلاق وضعیت تقریبا مشابهی با سال ۹۷ دارد.

معضلاتی  از این دست نشانگر آن است که ضعف  در برنامه ریزی ها و آموزش های  پیش از ازدواج و مداخلات پس از آن البته در کنار تنگناهای معیشتی و مشکلات فرهنگی ، کارکرد نهاد خانواده و همین ازدواج های معمول در جامعه ( تک همسری ) را تا چه اندازه متزلزل ساخته  و چه پیامدهای ناگوار مادی و معنوی را با خود به همراه داشته است.

حال باید پرسید به منظور درمان  کدامیک از معضلات خانواده ، ترویج چند همسری به عنوان راهکار و دارویی شفابخش به جامعه تجویز می شود ؟

اصل ۱۰ قانون اساسی به عنوان سند بالادستی حاوی چند الزام مهم در ارتباط با نهاد خانواده  است که توجه به مفاد این اصل می تواند در تعیین مسیر راهگشا باشد.

این اصل مقرر می دارد: 

“از آن جا که خانواده واحد بنیادی جامعه اسلامی است ، همه قوانین و مقررات و برنامه ریزی های مربوط باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده ، پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانوادگی بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی باشد.”

اگر دقت کنیم اصل مذکور سه جهت دهی  برای  قوانین و مقررات و برنامه ریزی های مربوط به حوزه خانواده تعیین نموده است :

الف: در جهت آسان کردن تشکیل خانواده باشد.

ب: در جهت پاسداری از قداست و استواری روابط خانوادگی باشد.

ج: ( دو جهت فوق) بر پایه ی حقوق و اخلاق اسلامی باشد.

تاکید بر آسان کردن تشکیل خانواده قطعا ناظر به ازدواج تک همسری است نه  ازدواج چند همسری 

چرا که آنچه از از روح قانون مستفاد می گردد و عرف نیز بر آن صحه می گذارد این است که منظور از تشکیل خانواده  آن ازدواج متعارفی است که  امروزه در جامعه کنونی رواج دارد یعنی  زندگی تک همسری

از طرفی با در نظر گرفتن مناسبات اجتماعی و فرهنگی زمانه ی حاضر، تحول در  ساختار خانواده های سنتی و نگرش جدید به جایگاه و حقوق زنان ؛ قوانین و مقرراتی که در جهت  قداست و استواری روابط خانوادگی باشد قطعا خانواده های چند همسری را تسهیل و تجویز نمی کند. 

و اما مراد از  تشکیل خانواده ی  که بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی بنا می شود چیست ؟ 

مدافعان ترویج چند همسری می کوشند  با تکیه بر جواز شرعی تعدد زوجات در اسلام و احکامی که در قرآن و سنت و فقه اسلامی به این امر اختصاص یافته آن را به عنوان “توصیه دینی” به جامعه عرضه کنند .

حال آنکه تامل در اصول فقهی و آموزه های درون دینی به کمک اشارات تاریخی هم به ما نشان می دهد پای چنین توصیه و تاکیدی در کار نیست .

در حوزه احکام فقهی بخش عمده ی از اعمال در “منطقه الفراغ” قرار دارد. اعمالی که نص شرعی برای حرمت‏ یا وجوب آن وجود نداشته و به تعبیری مباح است و البته حکومت اسلامی یا دولت بنا به مقتضیات زمان و مکان با وضع مقرراتی میتواند در محدود به وضع مقررات بپردازد.

با این توضیح که  مقوله ی چند همسری از جمله اعمال مباح است باید گفت: آیا مباح بودن عملی لزوما به معنای ترویج آن هم هست ؟ و بدون در نظر گرفتن مقتضیات فرهنگی، اجتماعی و… هر عمل مباحی را باید  ترویج کرد ؟

برای پاسخ به این پرسش ذکر یک‌ استدلال 

می دانیم که بخش قابل توجهی از احکام اسلام احکام امضایی هستند به این معنا که شارع   بر بسیاری از افعال و اعمال مرسوم در جامعه پیش از اسلام همانگونه که بود یا با کمی تغییر مُهر تایید زده است. یکی از این احکام که در نص قرآن هم آمده جواز ازدواج با کنیز است با کیفیتی که در فقه برای آن‌ ذکر شده است. پیش از اسلام بیش از ۱۰ نوع ازدواج که از نگاه  امروزی ناشایست و نامتعارف می نماید در شبه جزیره عربستان رواج داشت ( ازدواج همزمان با دو خواهر، ازدواج جمعی از مردان با یک زن، ازدواج با همسر پدر و…) که اسلام اکثر این ازدواج ها را منسوخ کرد و تنها سه مورد الف:ازدواج دائم به کیفیتی که اکنون وجود دارد، ب:عقد موقت یا متعه ج: ازدواج با کنیز را امضاء و تایید کرد.

قطعا این نوع بر خورد تا حدودی بر اساس وضعیت و مقتضیات زندگی اجتماعی آن دوران صورت پذیرفته و صدور احکام ازدواج در آن زمان نمی توانست به  آداب و فرهنگ جامعه جاهلی آن زمان بی توجه باشد.

ازدواج با کنیز که بر این اساس امضاء شده اکنون نیز از دیدگاه قرآن و فقه اسلامی عملی مباح شمرده می شود؛  حال آیا در جامعه ی امروز  با ارزش های فرهنگی  کاملا تحول یافته نسبت به زمان صدور این احکام صرفا بر این اساس که چنین عملی در احکام  اسلام مباح قلمداد شده است می توان ازدواج با کنیز را ترویج کرد ؟

 توسل به این نوع استدلال ها و عدم بهره گیری از ارشادات عقلانی و عرف مسلم زمان،  افتادن در ورطه اخباری گری است و چه بسا موجبات وهن دین را هم به همراه داشته باشد . 

مقوله ی ترویج  چند همسری نیز مشمول همین قاعده است. 

تحولات بنیادین در ارزش ها و فرهنگ و آداب اجتماعی، تغییر مفهوم سنتی خانواده ، بهبود وضعیت حقوق  زنان و عواملی از این  دست  نه تنها ترویج زندگی چند همسری را  بر نمی تابد بلکه ممکن است آن را ضد ارزش نیز قلمداد کند.

در باب آیاتی از قرآن  که به عنوان جواز تعدد زوجات به آن استناد می شود باید دو نکته را مدنظر قرار داد اولا این آیات تشویق به چند همسری نکرده بلکه آنگونه که گفته شد صدور این احکام در مقام محدود کردن ازدواج های بی حد و حصر آن زمان بوده و ناظر به هر موقعیت زمانی و مکانی نیست .

ثانیا آیات مورد استناد  در بردارنده قیودی است که کمتر مورد توجه قرار می گیرد 

 در آیه ۳ سوره نساء می فرماید:

 فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَهً»

«و با زنان پاک ازدواج نمایید، دو یا سه یا چهار همسر؛ و اگر ترسید عدالت را (درباره همسران متعدد) رعایت نکنید، تنها یک همسر بگیرید…»

آنگونه که پیداست اگرچه این آیه جوازی است بر  ازدواج با دو یا سه یا چهار همسر اما جمله شرطیه ی دارد مبنی بر اینکه اگر میترسید که عدالت را ( درباره همسران) رعایت نکنید به یک‌همسر اکتفا کنید .

باید توجه داشت که آیه بیان نکرده است که اگر یقین دارید یا مطمئن هستید که عدالت را رعایت نمی کنید بلکه می فرماید اگر می ترسید که عدالت را رعایت نکنید… 

به عبارتی توصیه قرآن این است که حتی  اگر احتمال می دهید که عدالت را رعایت نمی کنید به یک ازدواج بسنده کنید.  

حال از این بیان قرآن چگونه تشویق و ترویج چند همسری را می توان استنباط کرد ؟

در آیه ۱۲۹ سوره نساء نیز قرآن به تعبیری دیگر  برقراری عدالت بین زنان را خارج از توان مردان دانسته  :

وَلَن تَسْتَطِیعُواْ أَن تَعْدِلُواْ بَیْنَ النِّسَاء وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلاَ تَمِیلُواْ کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهَا کَالْمُعَلَّقَهِ وَإِن تُصْلِحُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ اللّهَ کَانَ غَفُورًا رَّحِیمًا

 “شما هرگز نمى توانید میان زنان عدالت کنید هر چند (بر عدالت) حریص باشید پس به یک طرف یکسره تمایل نورزید تا آن (زن دیگر) را بلا تکلیف رها کنید و اگر سازش نمایید و پرهیزگارى کنید یقینا خدا آمرزنده مهربان است”

 با نظر به تحولات فرهنگی و شئونات جدید زندگی خانوادگی که به آن اشاره شد برقراری عدالت بین همسران متعدد امری تقریبا ناممکن است چرا که شاخص های برقراری عدالت در زمانه ی حاضر  و زندگی خانوادگی مدرن به مراتب پیچیده تر و نامحتمل تر از گذشته است.

می توان چنین  گفت  که عدم امکان برقراری عدالت بین همسران اصل، و توانایی بر این کار استثناست. و بر اساس استثناء نمی توان حکم عام صادر کرد و به ترویج ازدواج چند همسری پرداخت.

بنابر این نه مبانی دینی نه عرف مسلم و نه قوانین موضوعه هیچ کدام توصیه ی به ترویج چند همسری نداشته و مدافعان این نظریه اگر به دنبال درمان آسیب های اجتماعی و معضلات خانوادگی هستند باید ضمن تجدید نظر در محاسبات خود، عینک اخباری گری از چشم برداشته و هزینه_فایده اخلاقی و عقلانی را در طرح این مقولات مد نظر قرار دهند  تا راهکارها  به بیراهه نیانجامد.

درباره Fateme Haghiri

دیدگاه های این مطلب
شما هم نظرتان را درج کنید.